Ғаяз мажаралары

Наил Нуриев 1964 йылдың 12 октябрендә Яңы Мөслим ауылында тыуған. Үҙе әйтеүенсә, ул бала саҡта космонавт булырға хыялланған, әммә, үҫә төшкәс, уҡытыусы һөнәрен һайлаған һәм күп йылдар дауамында тыуған ауылының мәктәбендә балаларға белем бирә. Татар телендә шиғырҙар һәм проза яҙа, конкурстарҙа һәм фестивалдәрҙә ҡатнаша.
Татар телендәге хикәйәне Башҡортостан интернет сегментының билдәле эшмәкәре, Башҡортостандың һанлы хәрәкәте ветераны Рөстәм Нуриев нейроселтәр нигеҙендә үҙе эшләгән тәржемәсе-адаптатор ярҙамында рус теленә тәржемә иткән. Адаптатор әҫәр йөкмәткеһен һәм авторҙың яҙыу стилен һаҡлап, әҫәрҙе икенсе телдә яҙа. Һеҙҙең иғтибарға хикәйәне башҡорт телендә бирәбеҙ.

Инеш һүҙ
Яҙғы бер көн. Ҡыш буйына бәйҙә торған ҡояш нурҙары иркенлек тойоп, ер өҫтөн, ағастарҙы, өйҙәрҙе, ҡапҡа башындағы ала бесәйҙе наҙлай; ҡайҙалыр яҡында ғына сыйырсыҡ һайрауы ишетелә, бала баҫҡан әхирәтен һағынып, яңғыҙ ата ҡаҙ ҡаңғылдай.
Гөрләүектәр аға. Тәбиғәт уяна – тормош дауам итә.
Уртаһына баҫһа, оло кеше аяғы быуып китәрлек бәләкәй генә йылғасыҡ – гөрләүек янында ике малай мәж килә.
– Ғаяз, минең яҡҡа сыҡ, – ти ҡара төҫтәге резина итек кейгәне, теге ярҙан был яҡҡа ҡарап. – Ҡара әле, ҡар бигерәк күп бында!
Бында әйбәт, имеш! Шул һүҙе менән дуҫын ауыр хәлдә ҡалдырғанын белмәй үҙе. Әйбәт, тип әйтеүе генә еңел, ә бына был ҙур һыу аша нисек кенә атлап сыға алыр икән һуң ул? Әллә яҡында ғына йөрөгән әсәһенә генә өндәшергәме? Ул, Ғаязды күтәреп кенә алыр ҙа, Фаил янына баҫтырып ҡына ҡуйыр ине...
Юҡ шул, ҡурҡыта! Кескәй генә гөрләүек аша сығыу ҙа ҡурҡыта икән ҡайһы саҡта. Ауыр булмайса, Ғаяз да, Фаил да быйыл икенсеме, өсөнсөмө яҙҙарын ғына ҡаршылайҙар бит! Улар әлегә һанарға ла белмәй. Уҡырға өйрәнгәнсе лә дүрт-биш яҙҙы ҡаршылайһылары бар. Ә бөгөнгөһө ҡояш нурҙары менән, ҡапҡа башындағы ала бесәйе менән, күләүектәре менән хәтеренә уйылып ҡалыр Ғаяздың...
Юҡ, бер аҙ ғына яңылышыраҡ кереп киттем шикелле. Үҙендәге романтик рухтың тәрәнлеген Ғаяз был ваҡытта белмәй ине бит әле. Уныһы бер аҙ һуңыраҡ асылды. Хәйер, һәр нәмәнең үҙ ваҡыты бар шул.
***
Ауылға килеп кергәндән һуң бер аҙ барғас, урамдың уң яғында йәшел түбәле бер өй ҡала. Таҡта менән дә көпләнмәгән үҙе, ә тәҙрә алды шау сәскә... Ә баҡсаһындағы емеш ағастары... муйылы ла, ҡарағаты ла, алмағасы ла, тағы әллә нәмәләре бар. Урамдан үткән бер кеше һоҡлана. Һин дә, уҡыусым, ошо матурлыҡҡа хайран ҡалып бер аҙ торғас, ҡапҡа бауын тартып йортҡа керәһең дә, бәрәңге баҡсаһы яғына үтәһең. Бында һары сәлләле көнбағыштар, мөһабәт баштарын эйеп, уйға талғандар. Әле өлгөрөп етмәһәләр ҙә, борғослай-борғослай береһен өҙөп алаһың да, күлмәк эсенә тығаһың. Ә унан һуң инде әрәмәлеккә йүгерһәң дә ярай.
Һәр кемдең бала саҡ әрәмәһе була. Унда һәр бер ағас, һәр һуҡмаҡ һиңә таныш. Һин менмәгән ҡарға ояһы булмаған кеүек, һинең ҡул йылыһын һаҡламаған ерек тә юҡтыр. Йәйге оҙон көндәрҙә уйналған һуғыш уйындары, кистәрен баҡса артлатып ҡына эҙҙәрен ҡалдырғылап киткән оҙон ҡолаҡ ҡуяндарҙы бына ошо әрәмәнән башҡа күҙ алдына китереүе ҡыйын. Баҡалары, әкәм-төкәме менән икһеҙ-сикһеҙ океан кеүек йәйелгән һаҙлыҡ уртаһындағы йәшел утрауҙың ысын хужалары – Әрәмәс малайҙары ине. Әрәмәс, йәғни әрәмә осо малайҙары, ошо еректәр, кесерткәндәр, һаҙлыҡтағы баҡалар өсөндөрмө, Сәкәләйҙекеләр менән аҙ сәкәләшмәнеләр. Әйтерһең дә ҡайын тауы етмәй уларға, әрәмә кәрәк!
Ғаяз бөгөнгә тиклем үҙен ошо мөхиттән, ошо малайҙар-ҙан, Ыҡ ярында балыҡ ҡармаҡлауҙан башҡа күҙ алдына килтерә алмай ине. Эйе, бала саҡ тигән серле донъянан, ундағы уй-хыялдарҙан башҡа үҙ-үҙеңде күҙ алдына килтереүе ҡыйын икән ҡайһы саҡта. Ҡасандыр бәләкәй генә йырғанаҡ аша атлап сығырға ла ҡурҡып торған Ғаязыбыҙ ҙа үҫте, тормош тип аталған ҙур даръяға сумды. Ҡот осҡос ҙур тулҡындар уны ярҙан-ярға ташланы, көслө өйөрмәләр осороп алып китте. Тулҡындар уның тәнен һәм рухын нығытһа, өйөрмәләр яҡшынан яманды айырырға өйрәтте.
Үҙен белә башлағандан бирле осоусы булырға хыяллана ине ул. Ә, юҡ, улай ғына түгел, ҡеүәтле йыһан караптарына ултырып, Айға, Марсҡа, Эридан йондоҙона барырға, кешелек донъяһын яңы асыштар менән байытырға ине уның теләге.

1-се бүлек
Әтәс, ракета һәм Ғаяз
Әллә ниндәй булып сыҡты ул көн: элгәреләренә һис кенә лә оҡшамаған ине. Бәлки, Ғаязға ғына шулай тойолғандыр. Һәр хәлдә, ул көндө әтәстәр, ни сәбәптәндер, элеккегә ҡарағанда иртәрәк ҡысҡыра башланылар. Ә бер башланылармы, туҡтауҙарын белмәйҙәр. “Камский” уятҡыс сәғәттәрең бер ситтәрәк торһон. Уларҙың ни, тауыштары ла турғай сырҡылдаған кеүек кенә бит! Ә бына күрше Тәслимә ҡарсыҡтың теге кикерекһеҙ аҡ әтәсе ҡысҡырһамы?! Биш-алты саҡрымға ишетелә лә ишетелә инде.
Йоҡо тигән мауыҡтырғыс нәмә менән шаҡтай яҡындан таныш булһа ла, был юлы Ғаяз, һуҡрана-һуҡрана юрған аҫтынан шыуып сыҡҡас, бесәнлектән һикереп төштө лә, ҡойо төбөнә йүнәлде.
Ә бер аҙҙан инде, ҡыҙҙырылған картуф артынан бер көрөшкә иртәнге һөттө ҡап-лап ҡуйған малайҙың кәйефе тамам күтәрелде, сентябрь баштары икәнлеге лә, дәрескә барырға кәрәклеге лә онотолдо. Атаһы менән әсәһе лә өйҙә юҡ – таң атыр-атмаҫтан эшкә киткәндәр.
Ҡояш та шаҡтай күтәрелеп өлгөргән, ә эшләйһе эштәр – муйындан. Хәйер, эш тигәндән, әллә ни ҡатмарлы нәмә лә түгел үҙе. Кисә генә Ғаяз күңелендә тыуған хыял. Ә хыялдар, һис шикһеҙ, тормошҡа ашыр-ға тейеш. Быға хатта атаһының сөйҙә эленеп торған ҡайышы ла ҡамасаулай алмаясаҡ!
Алғы яҡ бүлмәлә әллә ҡайһы замандарҙан ҡалған иҫке генә бер комод ултыра. Ҡасандыр буяуҙары менән ялтырап, маһайып торһа ла, йылдар үтеү менән элекке төҫөн юғалтҡан, урыны-урыны менән бесәй тырнағынан ҡотолған турғайға оҡшап ҡалған. Шулай ҙа, серле комод ул: ҡасан ғына ҡарама – бикле тора. Булһа ни! Урындыҡҡа баҫып, ана тегендәге китап кәштәһенән асҡысын ғына алаһың да, өҫкө тартмаһын асаһың.
Уйланған эш – эшләнгән эш инде ул! Шулай ҙа йөрәк шомлана. Ни тиһәң дә, унда атаһының ау кәрәк-яраҡтары: эреле-ваҡлы йәҙрәләр, кейеҙ бөкөләр, еҙ гильзалар, барыһынан да бигерәк, ҙур ҡалай һауыттағы дары... Ю-ю-юҡ, береһенә лә теймәй ул уларҙың, бары тик бер ус самаһы дарыһын ғына ала. Ғаяздың бөгөн ракета яһайһы бар. Ә дарыһы булмаһа, ракета осмай ҙа осмай инде.
Бәләкәйерәк сағында шомпол мылтығы менән мауығып алған ине Ғаяз. Шәп нәмә ул үҙе. Тәслимә ҡарсыҡтың ала бесәйе кетәклеккә эйәләшеп алғас, бер генә дөпөлдәтте. Шул мыйыҡбай хәҙер, уны күреүгә, тигеҙ ерҙә һөрөнә башлай. Арт яғыңа тоҙ менән шапылдатһалар, һөрөнөү түгел, үрле-ҡырлы һикерерһең әле!
Ләкин, ракета яһау – бесәй аулау түгел шул! Фән-техника ҡаҙаныштарынан да хәбәрҙар булыу мәжбүри. Ә Ғаязмы? Ғаяз ул яҡтан да һыната торғандарҙан түгел. “Йәш техник”, “Моделсе – уйлап табыусы” журналын да алдыра. Бына бөгөн генә аптырашта ҡалды әле ул. Ракетаһының ниндәйерәген яһарға икән? Аптыраған өйрәк арты менән һыуға сума, тиҙәрме әле?!
Һеҙҙең ракета яһап ҡарағанығыҙ бармы? Булмаһа, ана Ғаяздан өйрәнегеҙ. Һеҙҙең менән тәжрибә уртаҡлашырға риза ул. Улай ғынамы һуң, хатта ҡайһы бер нескәлектәрен дә өйрәтеп бирер. Мәҫәлән, ракета двигателен ситтән тороп шырпы ярҙамында ҡабыҙыу – фәнгә Ғаяз индергән яңылыҡ инде ул. Ярай ҙа, был турала һуңынан һөйләрбеҙ. Ҡолаҡ төбөндә хет колхоздың нәҫел үгеҙе үкереп торһон, ул барыбер бер ни һиҙмәйәсәк. Тик, мөгөҙҙәре араһына ҡыҫтырып, ҡытый-ҡытый уйнай башлағас ҡына ҡорт саҡҡандай һикереп торасаҡ.
Бөгөн дә шулай булды – бер ултырыуҙа ракетаны яһаны ла атты. Күктең ете төҫө менән балҡып торған йыһан карабы, ниһайәт, Ғаяз ҡулында. Хәҙер инде, уны осороу өсөн бәләкәйерәк кенә старт майҙансығы булһа, көндө бушҡа үтмәгәнгә иҫәпләргә ярай. Билдәле, уныһы ла еңелдән түгел, сөнки, йорт тирәһендә ярамай – әлеге лә баяғы, Рәҡип ағайҙың (Ғаяздың атаһының тип әйтеүем) нервылары атом реакторындағы йәҙрә кеүек: бер ҡабындымы, туҡтатырмын тимә!
Кинәт, кесе ҡапҡа асылды ла, ҡайыш баулы ҙур кирза сумка, унан һуң ҡыҙыл галстук таҡҡан бәләкәй морон күренде. Синыфташы Рәшит икән. Үҙе Ғаяздың асышына ғәжәпләнә. Бәләкәй генә буйлы бер малай инде шунда. Йәй буйы ҡояшта янған тәне ҡарайып, ялтырап киткән. Йөҙөндәге һипкелдәре лә күренмәй. Күп һөйләргә лә яратмай, теле лә тик тормай. Шулай ҙа уның өсөн иң ҡыйыны – эшһеҙ тороу. Ашарына бирмәһәң, бирмә, ләкин уйнарға, шаярырға мөмкинлек бир һин уға. Һис юғы, күләгәлә һаҡалын һелкетеп, һағыҙ сәйнәп ятҡан Микәйҙе ат итер. Уның шул яғын Ғаяз бик үк өнәп тә бөтөрмәй. Әле лә кергән ыңғайы сумкаһын атып бәрҙе лә, буяуы ла кибергә өлгөрмәгән ракетаны эләктереп алды.
Ғаяз, асыуланыуҙан бигерәк, көнө оҙоно эшләгән эшенең юҡҡа сығыуынан ҡурҡып, дуҫының яғаһынан эләктереүен һиҙмәй ҙә ҡалды:
– Нимә, үҙеңдең уйынсығың тип белдеңме әллә? Йә ватырһың, тиҙерәк бында бир!
– Нисек? Үҙеңдекеме? Алдайһың! Икмәк тинеңме?!
– Нәмәһен икмәкләп тораһың уның, хәҙер үҙең күрерһең әле.
Ғаяз, ҡәҙерле хазинаһын яйлап ҡына тотоп, баҡса яҡҡа йүнәлде, былтырғы тиреҫ өйөмөнә баҫып ҡарана торғас, уңайлы ғына урын да тапты кеүек. Тапты ла, иҫе китеп, ҡарап торҙо. Ҡыҙҙыҡ! Байконур космодромын таҡыр дала уртаһына төҙөргә кем тәҡдим итте икән? Ғаяздарҙың бәрәңге баҡсаһы булғанда, Байконурҙарың бер ситтәрәк торһон!
Инде стартҡа бөтә нәмә лә әҙер. Бына ул – бәхетле мәлдәр! Кеше аҡылы етәкләгән йыһан карабы алыҫ йондоҙҙарға юл аласаҡ! Әйтерһең дә был ике малай дүртенсе синыф уҡыусылары түгел, Королёвтар, Сәғҙиевтар менән бергә йыһан караптарын төҙөгән күренекле шәхестәр. Ләкин, күпме генә көтмәһендәр, Зөһрә йондоҙға осоу түгел, ракеталары урынынан да ҡуҙғалманы.
“Электр тоҡандырғысы боҙолғандыр”, – тигән фекергә килде малайҙар. Нишләйһең, тимер – тимер инде ул. Ҡайсаныраҡ боҙоласағын алдан киҫәтеп ҡуймай шул! Кеше генә ул юҡ ҡына нәмәнән дә зарланырға тотона: “тегенән ауырта ла бынан ауырта!” Ундай ғына ҡаршылыҡтарға өйрәнгән ул, Ғаяз! Ракетаһын яңы ысул менән осорасаҡ! Артыҡ оҙаҡ баш ватып тормайса, малайҙар эшкә лә кереште. Тик, шырпыһы, шырпыһы ғына ниңәлер ҡабынып китә алмайынса йөҙәтте үҙен: йә һынып сыға, йә булмаһа, көкөртө ҡойола. Рәшит тә ауыҙ йырған була тағын, ҡулың ҡалтырай, йәнәһе! Бындай тарихи мәлдәрҙә Королёвтар ҙа Ғаяздан кәм тулҡынланмағандарҙыр.
Ниһайәт, унынсы шырпы, быҫҡып ҡына, ҡабынып китте... Бына, бына ул донъя шаулатасаҡ саҡтар. Эй, кемдәр бар унда, килегеҙ, күрегеҙ. Күктә хәҙер яңы йондоҙ бал-ҡыясаҡ – Ғаяз йондоҙо!
Туҡта, туҡта, был ни хәл һуң? Әле генә ғорур муйынын күккә һуҙып торған ракета, ергә ауҙы ла, зырлап әйләнергә тотондо. Шуны ғына көткәндәй, Тәслимә ҡарсыҡтың теге йүнһеҙ әтәсе баш осонда ғына ҡысҡырып ебәрмәһенме! Етмәһә, үҙе ҡәнәғәт. “Шөрләнең бит, малай, шөрләнең”, – тигәндәй, муйынын алғараҡ һуҙып, ниҙер мығырлаған булып тора тағы.
Ғаяз, ҡулына эләккән бер таш киҫәгенме, ҡаты балсыҡтымы алып, уға атты:
– Кит бынан, кит, тиҙәр һиңә, әтәс ҡалдығы, күҙемдән юғал!
Кикерекһеҙ юғарыға ырғып өлгөрҙө. Унан, һауала бер аҙ эленеп торҙо ла, һис нимә булмағандай, яңынан шунда уҡ – ҡойма башына килеп ҡунды. Һәм шул уҡ мәлдә, ҡолаҡтарҙы тондороп, көслө шартлау тауышы яңғыраны. Өй алдындағы тирәккә ҡунған ҡарғалар, ҡурҡышып, ҡайҙалыр ситкә остолар. Тирә-яҡты күкһел томан – дары төтөнө ҡапланы. Малайҙың күҙ алдында меңәрләгән йондоҙ бейешергә тотондо: ҡайһыһы Зөһрә йондоҙ, ҡайһыһы Марс икәнен һис кенә лә аңлай алмаҫһың. Ғаяз, нимәнеңдер дөпөлдәгән тауышына боролоп ҡараһа – йән дуҫы Рәшит икән! Юғарынан ғына тамаша ҡылырға уйлаған ахырыһы. Ләкин, йәбешкән ҡоймаһы серегерәк булғанмы, әллә шартлау тулҡыны ҡатыраҡ бәрелгәнме – малайыбыҙ йығылып төшкән икән.
Ергә һуҙылып ятҡан килеш байтаҡ ҡына ваҡыт көҙгө тупраҡты еҫкәне ике дуҫ. Бары тик әтәс кенә, ғорурлығын юғалтмаған хәлдә, ашыҡмай ғына ҡағынып алды ла, тирә-йүнде яңғыратып ҡысҡырып ебәрҙе. Шыуыр өсөн тыуғандар зәңгәр күктә оса алмаҫ, йәнәһе! Ни ҡыҙғаныс, үҙенең ҡойроғо ни дәрәжәлә өтөлгәнен белмәй ине әле ул...