Мәсетле тормошо
+22 °С
Болотло
Бөтә яңылыҡтар
Дәүләт телдәре
19 Июль 2019, 15:02

Халҡыбыҙҙан нур йыйып...

Һигеҙенсе июлдән ун өсөнә тиклем М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультеты студенттары өлкән уҡытыусы Рита Тимерхан ҡыҙы Аҡбулатова етәкселегендә Мәсетле ауылдарында ерле һөйләш материалын йыйыу маҡсаты менән диалектологик практика үтте.

Ошо ваҡыт эсендә “Башҡорт теле һәм әҙәбиәте, сит телдәр (инглиз, ғәрәп, ҡытай)” бүлегендә белем алған ҡыҙҙар туған телдең тағы ла үҙенсәлеклерәк, тағы ла гүзәлерәк, тағы ла серлерәк булыуына төшөндө. Ейәнсура, Бөрйән, Хәйбулла, Учалы, Бишбүләк, Ишембай, Әб-йәлил һәм башҡа район вәкилдәре өсөн был практика мәңгелеккә яҡты нур булып күңелдәрҙә һаҡланыр сараға әйләнде. Практика барышында Яуыш, Һөләймән, Яңы Мишәр, Әбдрәхим, Туҡбай, Борғатъя ауылдары халҡы менән йылы ла, йөкмәткеле лә осрашыуҙар ойошторолдо, урындарҙағы иң абруйлы, иң хөрмәтле шәхестәр менән әңгәмәләр ҡоролдо, практика программаһына ярашлы лексик материал йыйылды. Әйтеп үтергә кәрәк, бөтә йыйылған материал фәнни яҡтан билдәле диалектолог, филология фәндәре докторы, профессор Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы Мәҡсүтованың башҡорт теленең көнсығыш диалектын өйрәнеүгә бағышлаған монографияһына таянып эшкәртеләсәк. Шуға ла профессорҙың тыуған Һөләймән ауылында үткән осрашыу студенттар өсөн икеләтә тулҡынландырғыс булды. Көнсығыш диалектҡа хас булған бик күп үҙенсәлектәр тураһында практиканттар китаптан уҡып белһә лә, көндәлек телмәрҙә ҡулланылышты ишетеү улар өсөн ҡыҙыҡ күренеш. Мәҫәлән, һүҙ яһаусы аффикстар башында, һүҙ нигеҙе [ж], [з], [л], [м], [н], [ң] өндәренә тамамланған осраҡта, [л] урынына [д] ҡулланылыуы: әҙәбисә “данлыҡлы” (прославленный), дан[л]ыҡлы – диал. дан[д]ыҡты; һүҙ башында [т] һәм [д] фонемаларының сиратлашыуы: әҙәбисә “тулҡын” (волна), [т]улҡын – диал. [д]улҡын; һүҙ һуңында аффикс ҡушҡан осраҡта [л] фонемаһының төшөп ҡалыуы: әҙәбисә “ҡалһа” (если останется), ҡа[л]һа – диал. ҡаһа, әҙәбисә “килhен” (пусть приходит), ки[л]hен – диал. киhен; һаңғырау тартынҡыларҙан һуң [л] урынына [т] ҡулланыу: әҙәбисә “ҡартлыҡ” (старость), ҡарт[л]ыҡ – диал. ҡарт[т]ыҡ; [өй] өндәр ойоштормаһының [ү] һуҙынҡыһына күсеүе: әҙәбисә “өйрәк” (утка), [өй]рәк – диал. [ү]рҙәк; [ж] тартынҡыһын [й] урынында ҡулланыу: әҙәбисә “йәйәү” (пешком), [й]әйәү – [ж]әйәү һәм башҡа күренештәр күпселеге көньяҡ диалектта аралашҡан студенттар өсөн хатта мәҙәгерәк тойол-ғандыр. Йыйылған фактик материал киләсәктә ғилми мәҡәләләрҙә, курс һәм сығарылыш диплом эштәрендә әүҙем ҡулланыласаҡ.

Ошондай үтә мөһим дә, ҡыҙыҡлы ла, теоретик яҡтан ғына түгел, ә тормошсан, күңел түрендә оҙаҡ йылдар һаҡланып ҡаласаҡ эште юғары кимәлдә үткәрергә ярҙам иткән кешеләргә оло рәхмәтебеҙҙе белдергебеҙ килә. 1-се Оло Ыҡтамаҡ лицейының социаль педагогы Зөлфиә Ғилманшинаға, тарих һәм тыуған төйәкте өйрәнеү музейы директоры Нәзирә Әхкәмоваға, күп профилле колледж директоры Рөстәм Дистановҡа, Яуыш, Һөләймән, Яңы Мишәр, Әбдрәхим, Туҡбай ауылдары мәҙәниәт йорттары коллективтарына, ошо ауылдар-ҙа әүҙем эшләп килгән “Ағинәйҙәр” ҡоро ағзаларына, беҙҙе асыҡ йөҙ менән ҡаршы алып, бай йөкмәткеле материал менән тәьмин иткән һәр ауыл кешеһенә сикһеҙ рәхмәтлебеҙ. Шулай уҡ башҡорт теленең киләсәгенә битараф булмаған, уның үҫешенә хәлдәренән килгәнсә булышлыҡ иткән яҡын дуҫтарыбыҙ Туҡбай ауылында йәшәүсе Гөлфирә һәм Илдар Вәлиевтарға, Оло Ыҡтамаҡтан Фәттәховтар ғаиләһенә, Марат Сибәғәтовҡа, Резеда Дәүләтоваға, Руслан Ғилманшинға иң изге теләктәребеҙҙе еткерге килә.

Диалектологик практика – башҡорт филологияһы факультетында уҡыған студенттар өсөн йыл да үтә торған эш

төрө. Быйылғы практикаға Мәсетле ере ниндәйҙер үтә йылы, туғанлыҡ, ҡәрҙәшлек хистәренә бай семәр өҫтәгәндәй булды. Әйтерһең дә, яҙып алынған һәр диалект һүҙе – ул Башҡортос-тандың төньяҡ-көнсығыш райондарына ғына хас тамбур сигеүендәге үҙенсәлекле биҙәк, ә ерле халыҡтың ҡунаҡсыллығы, оло йөрәге – ошо биҙәктәрҙе ҡабатланғыһыҙ итер көскә эйә сағыу бер нур. Шул нурыңды юғалтма, Мәсетле ере!

Әлиә ШИҺАПОВА,

М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның 2-се курс студенты.